Bài tường thuật buổi họp báo ACoM ngày 13-10-2026
Cuộc khủng hoảng nhà ở tại California tiếp tục đặt ra thách thức lớn đối với hàng triệu cư dân, từ những gia đình có thu nhập thấp, người thuê nhà, công nhân nông nghiệp đến giới trẻ và những người đang sống trong cảnh vô gia cư. Trong bối cảnh giá nhà và tiền thuê nhà vượt quá khả năng tài chính của nhiều gia đình, Proposition 1, dự luật trái phiếu nhà ở trị giá 11,25 tỷ Mỹ kim, đưa ra một đề xuất huy động nguồn vốn công để mở rộng nhà ở giá phải chăng và hỗ trợ các nhóm dân cư có nhu cầu cấp thiết.
Trong buổi họp báo trực tuyến ngày 13-10-2026 do American Community Media (ACoM) tổ chức, với chủ đề “Liệu Proposition 1 có thể giảm nhẹ cuộc khủng hoảng nhà ở California?”, các chuyên gia và đại diện những tổ chức hoạt động trong lĩnh vực nhà ở đã tập trung phân tích quy mô của cuộc khủng hoảng, vai trò của nguồn vốn công và những giới hạn của một chính sách tài
trợ nhà ở.
Bốn vị diễn giả của chưong trình bao gồm:
- Chione Lucina Muñoz Flegal, Giám đốc điều hành, Housing California
- Tiến sĩ Ryan J. Smith, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành, St. Joseph Center
- Jessica Hitchcock, Giám đốc điều hành phụ trách Nghiên cứu, California Housing Partnership
- Francisco Dueñas, Giám đốc điều hành, Housing Now!
Thông điệp nổi bật của cuộc thảo luận là California cần thêm nhà ở với giá phù hợp thu nhập, nhưng việc huy động hàng tỷ Mỹ kim mới chỉ là bước đầu. Hiệu quả thực tế còn tùy thuộc vào cách phân bổ ngân sách, khả năng hoàn thành các dự án, mức giá mà người dân có thể chi trả và cơ chế giám sát việc sử dụng tiền thuế.
Cuộc khủng hoảng nhà ở ngày càng nghiêm trọng
Theo các dữ kiện được tổng hợp trong tài liệu về Proposition 1, chỉ khoảng 22% hộ gia đình tại tiểu bang có đủ khả năng mua một căn nhà ở mức giá trung vị. Trong khi đó, hơn một nửa số người thuê nhà phải dành trên 30% thu nhập cho tiền thuê nhà, mức thường được xem là dấu hiệu của gánh nặng chi phí nhà ở.
Tỷ lệ sở hữu nhà tại California chỉ đạt khoảng 56%, thấp hơn mức trung bình toàn quốc. Tình trạng này khiến nhiều gia đình khó tích lũy tài sản, tiết kiệm cho việc học hành của con cái hoặc chuẩn bị cho tuổi hưu trí. Với những người có thu nhập thấp, chỉ một biến cố như mất việc, bệnh tật hoặc tiền thuê nhà tăng cũng có thể đẩy gia đình vào tình trạng bất ổn về nơi cư trú.
Khủng hoảng còn thể hiện qua tình trạng vô gia cư. Các dữ kiện được nêu trong tài liệu cho biết hơn 180.000 người tại California đang sống trong cảnh không có nhà ở. Đồng thời, việc xây dựng nhà mới chưa đáp ứng được nhu cầu. Theo các mục tiêu quy hoạch của tiểu bang, California cần gần 2,5 triệu căn nhà bổ sung, nhưng chưa đến một phần ba số thành phố và quận
hạt đi đúng hướng trong việc cấp phép đủ nhà ở theo mục tiêu đối với thị trường nhà ở thông thường. Đối với nhà ở dành cho người thu nhập rất thấp, tỷ lệ địa phương đáp ứng mục tiêu còn thấp hơn nhiều.
Tình trạng thiếu nhà ở không ảnh hưởng đồng đều đến mọi cộng đồng. Theo những số liệu được trình bày trong tài liệu, chỉ khoảng 11% hộ gia đình người Mỹ gốc Phi và gốc Latino có khả năng mua nhà ở mức giá trung vị, so với gần 23% hộ gia đình người da trắng. Người Mỹ gốc Phi chiếm khoảng 7% dân số California nhưng chiếm tới 26% dân số vô gia cư của tiểu bang.
Công nhân nông nghiệp cũng chịu nhiều thiệt thòi. Một số người phải dành hơn 60% thu nhập cho nhà ở, trong khi điều kiện cư trú chưa đạt tiêu chuẩn. Đối với các gia đình di dân và những người làm việc trong các ngành có mức lương không theo kịp chi phí sinh hoạt, việc trả tiền thuê nhà đã khó, còn tích lũy đủ tiền đặt cọc để mua nhà lại càng khó hơn.
Những dữ kiện này cho thấy khủng hoảng nhà ở không đơn thuần là vấn đề giá bất động sản. Đây còn là vấn đề về cơ hội kinh tế, sự ổn định của gia đình, sức khỏe cộng đồng và khả năng tiếp cận một nhu cầu căn bản của con người.
Proposition 1 đề nghị 11,25 tỷ Mỹ kim cho những chương trình nào?
Proposition 1, còn được gọi là Veterans and Affordable Housing Bond Act of 2026, đề nghị cho phép tiểu bang phát hành 11,25 tỷ Mỹ kim trái phiếu để tài trợ nhiều chương trình nhà ở. Theo phương án phân bổ được nêu trong tài liệu, nguồn tiền sẽ hướng đến những nhóm dân cư khác nhau, từ người thuê nhà thu nhập thấp đến người muốn mua căn nhà đầu tiên, công nhân nông
nghiệp, sinh viên và cựu quân nhân.
Trong tổng số này, 7,2 tỷ Mỹ kim được dành cho việc mua, xây dựng hoặc cải tạo các căn hộ, chủ yếu thông qua những khoản vay lãi suất thấp dành cho các nhà phát triển dự án. Những dự án nhận tài trợ phải dành một số căn hộ nhất định cho các hộ gia đình thu nhập thấp. Một phần nguồn tiền cũng hỗ trợ nhà ở đi kèm dịch vụ dành cho người vô gia cư, nhằm giúp họ ổn định
cuộc sống và tiếp cận các dịch vụ cần thiết.
Theo Văn phòng Phân tích Lập pháp California, kết hợp với những nguồn tài chính khác, khoản đầu tư này có thể hỗ trợ phát triển tối đa khoảng 40.000 căn nhà cho thuê. Tuy nhiên, đây là mục tiêu dự kiến, không phải cam kết rằng tất cả các căn nhà sẽ được hoàn thành ngay sau khi dự luật được thông qua.
Các khoản phân bổ đáng chú ý khác gồm:
- 1,25 tỷ Mỹ kim dành cho chương trình cho vay mua nhà CalVet dành cho cựu quân nhân đủ điều kiện.
- 1,1 tỷ Mỹ kim hỗ trợ các hộ gia đình thu nhập thấp và trung bình mua nhà.
- 500 triệu Mỹ kim dành cho cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển nhà ở, như hệ thống cấp nước, thoát nước, công viên và giao thông.
- 450 triệu Mỹ kim để xây dựng hoặc cải tạo khoảng 2.500 căn nhà cho công nhân nông nghiệp.
- 350 triệu Mỹ kim hỗ trợ nhà ở giá phải chăng cho khoảng 1.200 sinh viên thuộc hệ thống Đại học California (UC) và Đại học Tiểu bang California (CSU).
- 200 triệu Mỹ kim cấp cho các bộ lạc bản địa để xây dựng hoặc cải tạo nhà ở.
- 200 triệu Mỹ kim dành cho các thành phố, quận hạt và tổ chức đề xuất những dự án thử nghiệm nhằm phát triển nhà ở có chi phí thấp.
Cơ cấu phân bổ này cho thấy Proposition 1 không chỉ nhắm đến việc xây dựng căn hộ cho thuê. Dự luật còn tìm cách hỗ trợ quyền sở hữu nhà, cải thiện điều kiện cư trú của công nhân nông nghiệp, giải quyết tình trạng thiếu nhà ở trong các khuôn viên đại học và mở rộng cơ hội cho những cộng đồng có nhu cầu riêng.
Dù vậy, việc ngân sách được phân bổ cho một nhóm dân cư không có nghĩa mọi người thuộc nhóm ấy đều tự động được nhận trợ giúp. Khả năng tiếp cận còn phụ thuộc vào tiêu chuẩn thu nhập, điều kiện của từng chương trình, số lượng dự án được chấp thuận và tiến độ triển khai.
Nguồn vốn có thể giúp những dự án đang đình trệ được khởi công
Một trong những lý do quan trọng khiến Proposition 1 được các tổ chức vận động nhà ở ủng hộ là California đã có nhiều dự án được thiết kế và chuẩn bị nhưng vẫn chưa thể xây dựng vì thiếu vốn.
Theo tài liệu về cuộc khủng hoảng nhà ở, gần 40.000 căn nhà giá phải chăng trên toàn tiểu bang đã được thiết kế, cấp phép và có một phần nguồn tài chính, nhưng vẫn đình trệ vì chưa huy động đủ tiền để hoàn tất. Nguồn vốn mới có thể giúp một số dự án vượt qua trở ngại này.
Tại Sacramento, Craig Adelman, Giám đốc điều hành Mutual Housing, cho biết tổ chức của ông đã phát triển các khu căn hộ giá phải chăng nhờ nguồn tài trợ từ một đợt phát hành trái phiếu nhà ở được cử tri thông qua năm 2018. Ông cho biết Mutual Housing có khoảng 500 căn nhà đã sẵn sàng khởi công khi nhận được nguồn vốn cần thiết từ Proposition 1.
Trường hợp này minh họa một vấn đề thực tế: việc xây dựng nhà ở giá phải chăng thường không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu hoặc sự sẵn sàng của nhà phát triển. Những dự án phục vụ người có thu nhập thấp cần khoản trợ cấp hoặc nguồn vốn ưu đãi đáng kể, bởi tiền thuê nhà mà cư dân có thể trả thường không đủ bù đắp chi phí xây dựng và vận hành.
Với những dự án phục vụ người vô gia cư, chi phí còn có thể bao gồm nhân viên quản lý trường hợp, dịch vụ xã hội và hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần hoặc điều trị nghiện. Ngân sách của thành phố và quận hạt có thể đáp ứng một phần nhu cầu, nhưng không phải lúc nào cũng đủ để đưa dự án đến giai đoạn xây dựng.
Vivian Wan, Giám đốc điều hành tổ chức Abode, cho biết tổ chức của bà có bốn dự án với tổng cộng khoảng 230 căn nhà dự kiến, gồm ba dự án tại vùng Vịnh San Francisco và một dự án tại quận Yolo. Các dự án này vẫn đang chờ nguồn vốn cần thiết để tiến tới xây dựng.
Những trường hợp như Mutual Housing và Abode cho thấy nguồn tiền từ Proposition 1 có thể tạo tác động cụ thể nếu được phân bổ đúng lúc cho các dự án đã chuẩn bị đầy đủ. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa dự luật có thể giải quyết toàn bộ tình trạng thiếu nhà ở của California. Chính những người ủng hộ cũng nhìn nhận rằng tiểu bang đã thiếu đầu tư trong nhiều thập niên và cần một nguồn tài chính ổn định, lâu dài hơn.
Trái phiếu không phải tiền miễn phí: Ai sẽ trả chi phí?
Bên cạnh lợi ích tiềm năng, Proposition 1 đặt ra câu hỏi quan trọng về trách nhiệm tài chính của tiểu bang và người đóng thuế.
Trong tổng số 11,25 tỷ Mỹ kim, khoảng 10 tỷ Mỹ kim sẽ được huy động qua trái phiếu nghĩa vụ chung của tiểu bang. Đây là hình thức vay tiền để đầu tư trước, sau đó hoàn trả vốn và tiền lãi trong nhiều năm bằng ngân sách công.
Theo ước tính được nêu trong tài liệu, chi phí hoàn trả phần trái phiếu nhà ở này sẽ vào khoảng 500–600 triệu Mỹ kim mỗi năm trong khoảng 25 năm. Một ước tính của Ủy ban Chuẩn chi Hạ viện đưa tổng số tiền hoàn trả lên khoảng 17,4 tỷ Mỹ kim trong khoảng 30 năm, bao gồm tiền lãi, tương đương khoảng 580 triệu Mỹ kim mỗi năm từ ngân quỹ chung của tiểu bang.
Điều này có nghĩa chi phí thực tế của chương trình sẽ cao hơn số tiền vay ban đầu. Trong nhiều năm tới, ngân sách dùng để trả nợ sẽ phải được cân đối với những nhu cầu công khác như giáo dục, y tế, giao thông và các dịch vụ xã hội.
Riêng khoản 1,25 tỷ Mỹ kim dành cho chương trình vay mua nhà CalVet được hoàn trả thông qua các khoản thanh toán thế chấp của cựu quân nhân tham gia chương trình, thay vì lấy từ ngân quỹ chung của tiểu bang theo cơ chế của phần trái phiếu này.
Những người ủng hộ cho rằng trái phiếu là phương thức hợp lý để đầu tư vào một nhu cầu cấp bách. Thay vì yêu cầu ngân sách phải chi toàn bộ số tiền ngay lập tức, chính quyền có thể huy động vốn trước, xây dựng nhà ở trong hiện tại và phân bổ việc hoàn trả qua nhiều năm. Họ cũng lập luận rằng nhà ở ổn định có thể giúp giảm những hệ quả xã hội và kinh tế của tình trạng vô gia cư.
Tuy nhiên, những người phản đối đặt câu hỏi liệu vay thêm tiền có phải là phương án hiệu quả nhất hay không, đặc biệt khi California đã chi những khoản ngân sách lớn cho vấn đề vô gia cư mà kết quả vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng.
Những ý kiến phản đối đặt ra vấn đề chính đáng về hiệu quả sử dụng ngân sách. Tuy nhiên, đánh giá một chương trình nhà ở cũng cần phân biệt giữa số tiền đã được chi, số dự án đã hoàn thành, số căn nhà thực sự đưa vào sử dụng và số người có được nơi cư trú ổn định. Một khoản chi lớn không tự động chứng minh chính sách thành công, nhưng việc khủng hoảng vẫn tồn tại cũng
không tự nó chứng minh mọi khoản đầu tư nhà ở đều vô ích.
Vì vậy, điều cử tri cần xem xét là liệu Proposition 1 có tạo ra kết quả tương xứng với chi phí vay nợ hay không, và các cơ quan chịu trách nhiệm có công khai đầy đủ những kết quả đó hay không.
Tác động đối với cộng đồng người Mỹ gốc Á và người Việt
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Á, trong đó có người Việt tại California, chi phí nhà ở có ảnh hưởng trực tiếp đến ngân sách gia đình, khả năng tích lũy tài sản và kế hoạch lâu dài cho con cái.
Một số gia đình có công việc ổn định nhưng vẫn khó mua nhà vì giá bất động sản cao và khoản tiền đặt cọc lớn. Những gia đình khác phải đồng thời hỗ trợ cha mẹ cao niên, con cái đang học đại học hoặc người thân có thu nhập thấp. Khi tiền thuê nhà chiếm phần lớn thu nhập, khả năng tiết kiệm và chuẩn bị cho những biến cố bất ngờ càng bị thu hẹp.
Proposition 1 có thể mở rộng cơ hội cho những người đủ điều kiện thông qua các chương trình nhà ở giá phải chăng, hỗ trợ mua nhà và những hình thức trợ giúp cụ thể khác. Tuy nhiên, không nên mặc nhiên cho rằng mọi gia đình gốc Á hoặc gốc Việt đều đủ điều kiện nhận hỗ trợ. Tiêu chuẩn thu nhập, tình trạng gia đình, loại hình nhà ở và quy định riêng của mỗi chương trình sẽ
quyết định ai có thể tham gia.
Một vấn đề khác là khả năng tiếp cận thông tin. Chính sách có thể được thông qua ở cấp tiểu bang nhưng người dân vẫn khó hưởng lợi nếu không biết chương trình nào phù hợp, cần chuẩn bị hồ sơ gì hoặc nộp đơn ở đâu. Đối với những người cao niên, người hạn chế tiếng Anh hoặc các gia đình chưa quen với hệ thống hành chính, thông tin dễ hiểu bằng ngôn ngữ thích hợp có thể tạo ra khác biệt đáng kể.
Trong bối cảnh đó, truyền thông sắc tộc có vai trò quan trọng trong việc giải thích chính sách bằng ngôn ngữ cộng đồng, giúp người dân hiểu rõ quyền lợi, điều kiện và những giới hạn của chương trình. Đặc biệt, cần phân biệt giữa số tiền được đề nghị huy động, mục tiêu xây dựng nhà ở và số căn nhà thực tế mà người dân có thể thuê hoặc mua với mức giá phù hợp.
Kết luận
Dự luật 1 (Proposition 1), nằm trong phiếu bầu cử tại California vào ngày 3 tháng 11 năm 2026, sẽ cho phép tiểu bang phát hành trái phiếu trị giá 11,25 tỷ đô la dành cho các chương trình nhà ở giá rẻ và nhà ở dành cho các đối tượng có thu nhập phù hợp, bao gồm Chương trình Nhà ở Đa gia đình (Multifamily Housing Program), chương trình CalHome, nhà ở cho lao động nông nghiệp và nhà ở cho thanh thiếu niên. Dự luật cũng sẽ hỗ trợ Chương trình Cho vay Mua nhà dành cho Cựu chiến binh (CalVet Home Loan Program), giúp các cựu chiến binh đủ điều kiện có thể mua nhà.
Cả bốn diễn giả đều ủng hộ Dự luật 1 và cho rằng đây là cơ hội để giải quyết cuộc khủng hoảng nhà ở đã tồn đọng từ lâu tại California, và cũng đem cơ hội tới cho những thành phần dân chúng xứng đáng được giúp đỡ, trong đó có các Cựu chiến binh.
